ایجاد باور

تعصب

حجیت

استدلال

روش علمی

نکته های درس 1:

 ارسطوئیان انسان را به "حیوان ناطق" تعریف کرده اند. ناطق در تعریف فوق به معنی" تفکر و تعقل" است. تفاوت اندیشه و آگاهی انسان با حیوانات دیگر در میزان آگاهی آنان از این موضوع است. آغاز تفکر انسان به پیدایش انسان بر می گردد. تفکر مهمترین فعالیت روح انسان است. منطق قواعد حاکم بر دنیای تفکر انسان است. اساس اندیشیدن ارادی نیست اما با منطق می توان از فرایند اندیشه بهره برداری کرد. همان طور که اعضای بدن-قلب و کلیه- بدون اراده ما فعالیت می کنند اما یک پزشک متخصص می تواند در تقویت و بهره برداری از آن نقش داشته باشد، تفکر هم ارادی نیست اما با ابزار منطق می توان آن را جهت دهی و از آن بهره برداری کرد. منطق ما را با طرز کار ذهن آشنا می کند تا درست بیندیشیم و عمل کنیم. همان طور که تفکر از ذات انسان سرچشمه می گیرد؛ منطق هم از ذات آدمی سرچشمه می گیرد. بنابراین هیچ کس ابداع کننده منطق نیست؛ زیرا هرکس ذاتا تمایل به جهت دهی خود دارد. ارسطو قواعد منطق را کشف ؛ تدوین و جمع بندی کرد؛ نه طراحی و ابداع!!

نکته های مهم درس 2:

فکر و منطق ذاتی انسان است.اما انسان می توان با اراده فکر خویش را جهت دار و از آن بهره برداری کند. تفکر برای رسیدن به دانش و شناخت است.

علم و ادراک انسان به دو دسته تقسیم می شود. تصورات و تصدیقات تصور مثل دایره ؛ انسان؛ روح؛ غول و غیر... مهم نیست که این تصورات و مفاهیم واقعیت خارجی دارند یا با واقعیات ارتباط دارند یا ندارند. تصدیق مثل خورشید درمرکز منظومه شمسی است. عدد 3 فرد است و....  در تصدیق حکم و قضاوت وجود دارد. در فرآیند شناخت و ادراک گاهی می خواهیم تصورات را روشن کنیم و گاه می خواهیم به تصدیقات برسیم. گاهی سئوال از چیستی یک مفهوم است وگاهی سوال از چرایی مفهوم می باشد! وقتی از چیستی مفهوم می پرسیم تعریف یا معرِف و هنگامی که از چرایی مفهوم می پرسیم استدلال می کنیم.

تعریف

روشن کردن تصورات مجهول از طریق تصورات معلوم را تعریف می گویند. سازماندهی احکام و قضایای معلوم برای رسیدن به نتیجه را استدلال می گویند. مباحث علم منطق در تشریح دو کارکرد تعریف و استدلال است. خطا در ذهن هم در همین دو موضوع رخ می دهد. بنابراین

هدف منطق:

 شیوه درست اندیشیدن است. یعنی درست تعریف کردن و درست استدلال کردن.

 سه راه تعریف و شناساندن یک مفهوم:

نشان دادن نمونه خارجی یک مفهوم

شناساندن یک مفهوم از راه فرآیندهای آزمایشگاهی

تعریف کردن مفاهیم با استفاده از قواعد تفکر( که در اصطلاح منطق تعریف نام دارد(

قواعد تعریف

: 1(استفاده از مفاهیم و کلماتی که از معرَف روشن تر و واضح تر باشد(روشن تر بودن معرِف از معرَف

( 2(استفاده ازمفاهیمی که با مفهوم مجهول ارتباط داشته باشد.(مرتبط بودن معرِف و معرَف

( 3(تعریف ازیک طرف باید همه ویژگی های مفهوم مجهول را در برگیرد یعنی جامع باشد؛ و از طرف دیگر ویژگی های بی ارتباط را در برنگیرد یعنی مانع باشد. (جامع و مانع بودن تعریف( ازاین ویژگی می توان به مساوی بودن معرِف و معرَف هم یاد کرد.

 4(مفاهیم مندرج در تعریف باید محتوای درونی مفهوم مجهول را در برگیرند.(به کار گرفتن مفاهیم درونی تعریف

( 5(مفاهیم و تصورات مندرج در تعریف باید از کل به جزء تنظیم گردند. خودآزمایی:در تعریف مستطیل به: "شکل چهارضلعی که اضلاع آن دو به دو مساوی و موازی اند و چهار زاویه آن نیز قائمه می باشد" ویژگی های فوق را بررسی کنید. نکته: چرا تعریف همه امور واشیاء در منطق ممکن نیست؟ ابتدا اینکه تعریف امور واشیاء به عهده منطق نیست واگر قرار باشد تعریفی از اشیاء مختلف ارائه دهد با از علوم دیگر کمک گیرد و همچنین بسیاری از مفاهیم مثل آزادی و انسانیت و ... به دلیل ارتباط با زندگی انسانی و برداشت های مختلف ازآنان؛ دارای تعریف واحد نیستند. بنابراین اگر منطق به تعریف اشیاء می پردازد صرفا برای آموزش قواعد منطق می باشد که در این شرایط هم ازعلوم دیگر کمک می گیرد.

 *نقد: در تعاریف زیر از انسان؛ کدام قواعد تعریف رعایت نشده است: 1(حیوان گویا: تعریف مانع نیست؛ زیرا بسیاری حیوانات دیگر را در بر می گیرد. 2(حیوان متفکر: تعریف درست است. بین معرِف ومعرَف تساوی برقرار است. 3(حیوان ضاحک:تعریف جامع نیست. زیرا همه محتوای درونی معرَف را بیان نکرده است.و اگر بپذیریم حیواناتی مثل میمون هم ضاحک هستند مانع هم نیست 4(حیوان راست قامت: تعریف مانع نیست. زیرا حیوانات دیگر را در بر می گیرد   نکات درس 3 منطق یادآوری: هدف اول منطق بیان قواعد تعریف؛ یعنی چگونگی شناختن و شناساندن مفاهیم مجهول. سئوال: کدام مفاهیم قابل استفاده در تعریف هستند؟ کلی یا جزیی؟ مفاهیم کلی: مفاهیمی که قابل انطباق بر مصداق ها و افراد متعدد را داشته باشد. چه در عالم خارج و چه در عالم ذهن و فرض!! کوه، جنگل، کتاب، پیامبر، مسجد، دایره، دیو، انسان هفت سر، غول شاخدار، دریای خون و .... مفاهیم جزیی: مفهومی است که فقط بر یک فرد یا مصداق منطبق می شود و نمی توان برای آن افراد متعدد فرض کرد.تهران،دماوند، عیسی و... نکته: گاهی اوقات مصداق مفهوم جزیی به جای یک فرد یک مجموعه مشخص است. مثل "همه دانش آموزان این کلاس"؛ "حواریون حضرت عیسی" و.... نکته: 1(مفاهیم کلی وقتی با ضمیرهای این یا آن بیایند جزیی می شوند: مثل: این کوه، آن پیامبر2(اسامی خاص و علم همیشه جزیی اند. نکته: هر مفهومی که قابلیت استفاده در تعریف را داشته باشد کلی است.به عبارتی مفاهیم جزیی قابلیت استفاده در تعریف را ندارند. (نسبت های 4گانه(مفاهیم کلی را اگر دو به دو کنار هم قرار دهیم چهار حالت پیش می آید (نسب اربع(

نکات درس 3 منطق:

 هدف اول منطق بیان قواعد تعریف؛ یعنی چگونگی شناختن و شناساندن مفاهیم مجهول. سئوال: کدام مفاهیم قابل استفاده در تعریف هستند؟ کلی یا جزیی؟ مفاهیم کلی: مفاهیمی که قابل انطباق بر مصداق ها و افراد متعدد را داشته باشد. چه در عالم خارج و چه در عالم ذهن و فرض!! کوه، جنگل، کتاب، پیامبر، مسجد، دایره، دیو، انسان هفت سر، غول شاخدار، دریای خون و .... مفاهیم جزیی: مفهومی است که فقط بر یک فرد یا مصداق منطبق می شود و نمی توان برای آن افراد متعدد فرض کرد.تهران،دماوند، عیسی و... نکته: گاهی اوقات مصداق مفهوم جزیی به جای یک فرد یک مجموعه مشخص است. مثل "همه دانش آموزان این کلاس"؛ "حواریون حضرت عیسی" و.... نکته: 1(مفاهیم کلی وقتی با ضمیرهای این یا آن بیایند جزیی می شوند: مثل: این کوه، آن پیامبر2(اسامی خاص و علم همیشه جزیی اند. نکته: هر مفهومی که قابلیت استفاده در تعریف را داشته باشد کلی است.به عبارتی مفاهیم جزیی قابلیت استفاده در تعریف را ندارند.

(نسبت های 4گانه(

مفاهیم کلی را اگر دو به دو کنار هم قرار دهیم چهار حالت پیش می آید (نسب اربع( 1(تساوی: وقتی که مصداق های دو مفهوم بر هم منطبق باشد یا یکی باشند. مثل: مثلث و شکل سه ضلعی یا انسان و حیوان ناطق 2(عام و خاص مطلق: وقتی مصداق های یک مفهوم از دیگری عام تر باشد و یا یکی زیر مجموعه ی دیگری باشد. مثل: حیوان و انسان یا شکل و مثلث 3(عام و خاص من وجه: وقتی که دو مفهوم به گونه ای باشند که در برخی مصادیق مشترک باشند و در برخی مصادیق اشتراک نداشته باشند. (هرکدام از جهتی عام و از جهتی خاص باشند( مثل: ایرانی و دانش آموز یا پیراهن و قرمز 4(تباین: وقتی که دو مفهوم هیچ مصداق مشترک نداشته باشند. مثل: انسان و سنگ یا کتاب و قلم ذاتی و عرضی(ویژگی های مفاهیم( هر مفهوم ویژگی ها و اجزایی دارد. **اگر اجزا مقوم و شکل دهنده و سازنده مفهوم  باشند؛ به گونه ای که تصور مفهوم بدون آنها ممکن نباشد به آن ذاتی می گویند. مثلا جسم، حیوان و ناطق برای انسان  ذاتی هستند. یا شکل و سه ضلعی برای مثلث ذاتی می باشد می بینیم که فهم و تصور مثلث بدون تصور شکل و سه ضلعی ممکن نیست و همین طور برای انسان....   **اگر اجزا ذات و حقیقت مفهوم را تشکیل ندهند ولی به گونه ای با مفهوم در ارتباط باشند به آن عَرَضی می گویند. مثلا متساوی الاضلاع برای مثلث یا مهندس بودن برای انسان عرضی هستند. مهمترین ویژگی ها و اوصاف مفهوم ذاتی ..... 1(مفهوم ذاتی و ذات و ماهیت قابل تفکیک نیستند. یعنی اگر مفهوم ذاتی را از ماهیت جدا کنیم ماهیت از بین می رود. به عبارتی تصور ماهیت بدون ویژگی های ذاتی ممکن نیست. مثلا نمی توان شکل و سه ضلعی را از مثلث گرفت و باز مثلث را تصور کرد. 2(ویژگی های ذاتی برای ذات؛ علت نمی خواهند. اگرچه ماهیت و ذات علت دلرند ولی ویژگی های آن علت جداگانه نمی خواهند. مثلا اگر شما مثلثی را ترسیم کنید علت شما هستید؛ دیگر نیازی به علت جداگانه نیست تا مثلث سه ضلعی شود. و همان علت اولیه برای پیدایش مثلث برای سه ضلعی بودن آن کافی است. 3(ویژگی های ذاتی برای ذات دلیل نمی خواهد. به این معنا که نمی توان پرسید چرا مثلث سه ضلعی است یا چرا مثلث شکل است؟ چون جواب در واقع خود سئوال است. چون مثلث سه ضلعی است و شکل است. 4(مهمترین ویژگی مفاهیم ذاتی این است که فهم مفاهیم ذاتی بر فهم ماهیت و ذات مقدم است. یعنی ما اول سه ضلعی بودن و شکل بودن را می فهمیم و تصور می کنیم بعد مثلث را. اول جسم بودن و حیوان بودن و ناطق بودن را فهم می کنیم بعد انسان را.

یادآوری:

 مفاهیم عرضی هیچ کدام از ویژگی های فوق را ندارند. یعنی با ذات تفکیک پذیرند؛ علت چداگانه دارند، دلیل می خواهند و فهم آنها بعد از فهم و درک ماهیت است. نکته: مفهوم داتی به طور همزمان 4 ویژگی فوق را داراست. یعنی اینگونه نیست که یک مفهوم ذاتی یک یا دو ویژگی از ویژگی های فوق را دارا باشد. نکته: انسانها چه با سواد و چه بی سواد در زندگی روزمره هنگام تعریف مفاهیم از این ویژگی ها استفاده می کنند چه بخواهند چه نخواهند و چه بدانند و چه ندانند.  فقط منطق به انسانها آگاهی از طرز کار ذهن می دهد.